रमेश विश्वकर्मा । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार केवल उज्यालो र फूलहरूको उत्सव मात्र होइन, यो मानव र प्रकृति, दाजुभाइ र दिदीबहिनी तथा सम्पूर्ण समाजलाई एउटै सद्भावको सूत्रमा बाँध्ने सांस्कृतिक धरोहर हो। कात्तिकको सिरसिरे हावा, ढकमक्क फुलेका सयपत्री र मखमली, अनि आँगनमा गुञ्जने “भैलिनी आए आँगन, गुराँसको फूल फुलेझैँ” जस्ता परम्परागत भाकाहरूले नेपाली मनलाई सधैँ अह्लादित बनाउँदै आएका छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा प्रविधिको तीव्र विकास र पश्चिमा तथा बाह्य संस्कृतिको अन्धअनुकरणका कारण हाम्रो यो पवित्र पर्वको मूल मर्म र स्वरूपमा गम्भीर विचलन आउन थालेको छ।

देउसी-भैलो तिहारको मुख्य आकर्षण र मौलिक पहिचान हो, जहाँ पुर्खाका इतिहास, पौराणिक कथा र घरमुलीलाई दिइने मंगलमय आशीर्वादका शब्दहरू गुञ्जिन्थे। तर विडम्बना, आज हाम्रा आँगनहरूमा परम्परागत मादल, बाँसुरी र भट्याउने भाका विस्थापित हुँदै गएका छन्। त्यसको ठाउँ ठूला-ठूला साउन्ड सिस्टममा घन्किने “सकी सकी”, “मुझसे शादी करोगी” वा “शीला की जवानी” जस्ता अश्लील र भ्रामक हिन्दी तथा अंग्रेजी गीतहरूले लिएका छन्। संस्कृति प्रदर्शन गर्ने बहानामा भित्रिएको यो सस्तो मनोरञ्जन र छाडापनले देउसी-भैलोको सांस्कृतिक गरिमालाई तीव्र रूपमा क्षयीकरण गरिरहेको छ।

सांस्कृतिक विचलन केवल गीत-संगीतमा मात्र सीमित छैन, हाम्रो खानपान, पहिरन र उत्सव मनाउने शैलीमा पनि स्पष्ट देखिन्छ। घरमा आफैँले चामलको पिठोबाट बनाइने सेलरोटी, अनरसा र अर्साको मौलिक स्वादलाई बजारका मिसावटयुक्त मिठाईहरूले विस्थापित गरिसकेका छन्। त्यसैगरी, देउसी-भैलोलाई सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको माध्यम बनाउनुको सट्टा जबर्जस्ती रकम असुल्ने वा तडकभडक र रक्सी-पार्टी गर्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेर गएको छ। यसले पर्वको आत्मिक सुन्दरतालाई समाप्त पार्दै भौतिकवादी विकृतिलाई बढावा दिएको छ।

संस्कृति र संस्कार भनेका कुनै पनि जातिको अस्तित्व र पहिचानका मेरुदण्ड हुन्। जब समाजले आफ्नो मूल जरा र मौलिक मूल्य-मान्यता बिर्सेर अरूको विकृतिलाई नै आधुनिकता सम्झन थाल्छ, तब त्यो समाजको सामाजिक र नैतिक पतन सुरु हुन्छ। हाम्रा परम्पराहरू कुनै धर्मशास्त्रमा मात्र सीमित रहने वस्तु होइनन्, यी त हाम्रा भावी पुस्तालाई सुम्पनुपर्ने अमूल्य सम्पदा हुन्। यदि हामीले समयमै देउसी-भैलो र तिहारका नाममा भित्रिएका यी अस्वाभाविक र अश्लील विकृतिहरूलाई रोक्न सकेनौँ भने, भोलिको पुस्ताले तिहारलाई केवल एउटा भद्दा नाचगान र बजेट सङ्कलन गर्ने पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नेछ।

त्यसैले, तिहारलाई बजारवाद र सांस्कृतिक अतिक्रमणबाट जोगाउन अब ढिलो भइसकेको छ। आधुनिकता र मनोरञ्जनको नाममा आफ्ना परम्परागत भाका, मौलिक आशीर्वाद र सद्भावको मर्मलाई मास्नु बुद्धिमत्ता होइन। घर-घरबाट, टोल-टोलबाट र युवा पुस्ता आफैँ जागरूक भएर मौलिक बाजागाजा र परम्परागत भट्याउने शैलीलाई पुनः जीवन दिनु आवश्यक छ। तडकभडक र विकृतिलाई त्यागेर जब हामी आफ्नै संस्कृतिमा गर्व गर्न थाल्छौँ, तब मात्र तिहारको वास्तविक उज्यालोले हाम्रो समाज र चेतनालाई आलोकित बनाउन सक्नेछ।