सेयर बजार (Share Market) लाई सजिलो भाषामा बुझ्दा, यो एउटा यस्तो वित्तीय बजार हो जहाँ सर्वसाधारणले विभिन्न कम्पनीहरूको स्वामित्व (हिस्सा) खरिद-बिक्री गर्न पाउँछन्। जब कुनै कम्पनीलाई आफ्नो व्यवसाय बढाउन वा नयाँ आयोजना सुरु गर्न थप पूँजीको आवश्यकता पर्छ, तब उसले आफ्नो कुल सम्पत्तिलाई साना-साना कित्ताहरूमा विभाजन गरेर सर्वसाधारणका लागि बिक्रीमा ल्याउँछ। यही कित्ता वा हिस्सालाई ‘सेयर’ भनिन्छ र यो किनबेच हुने ठाउँ नै सेयर बजार हो।
सेयर खरिद गर्नु भनेको तपाईं त्यो सम्बन्धित कम्पनीको आंशिक मालिक (Part Owner) बन्नु हो। उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले कुनै बैंक वा जलविद्युत् कम्पनीको १०० कित्ता सेयर किन्नुभयो भने, तपाईं उक्त कम्पनीको नाफा-नोक्सानमा प्रत्यक्ष साझेदार बन्नुहुन्छ। कम्पनीले वर्षभरिमा कमाएको नाफाबाट आफ्ना सेयरधनीहरूलाई नगद लाभांश (Dividend) वा बोनस सेयरको रूपमा प्रतिफल (Return) बाँड्ने गर्छ।
सेयर बजारमा मुख्यतया दुई प्रकारका बजार हुन्छन्: प्राथमिक बजार (Primary Market) र द्वितीयक बजार (Secondary Market)। प्राथमिक बजारमा कम्पनीले पहिलोपटक सर्वसाधारणका लागि सेयर निष्कासन गर्छ, जसलाई हामी IPO (Initial Public Offering) भन्छौँ। IPO मा पारेको सेयर सामान्यतया अंकित मूल्य (जस्तै: प्रतिरित्ता रु. १००) मा पाइन्छ, जसले गर्दा यहाँ जोखिम कम र फाइदाको सम्भावना धेरै हुन्छ।
IPO भरिसकेपछि वा त्यो बजारमा सूचीकृत भएपछि सेयरको कारोबार द्वितीयक बजारमा हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) नै एकमात्र द्वितीयक बजार हो। यहाँ सेयरको मूल्य माग र आपूर्ति (Demand & Supply) को आधारमा दिनहुँ परिवर्तन भइरहन्छ। यदि कुनै कम्पनीको वित्तीय अवस्था राम्रो छ र मानिसहरू त्यसको सेयर किन्न तँछाडमछाड गर्छन् भने त्यसको मूल्य बढ्छ, र बिक्री गर्ने धेरै भएमा मूल्य घट्छ।
सेयर बजारबाट मुख्यतया दुई तरिकाले पैसा कमाउन सकिन्छ— पहिलो, कम्पनीले दिने वार्षिक लाभांश (Dividend) बाट र दोस्रो, पूँजीगत लाभ (Capital Gain) बाट। पूँजीगत लाभ भनेको आफूले रु. २०० मा किनेको सेयरको मूल्य बढेर रु. ५०० पुग्दा बिक्री गरेर हात पार्ने रु. ३०० को नाफा हो। यही मूल्यको उतारचढावबाट अल्पकालीन (Short-term) व्यापारीहरूले फाइदा उठाउने गर्छन्।
तर, सेयर बजार केवल नाफाको थलो मात्र होइन, यहाँ जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ। कम्पनी डुब्यो, घाटामा गयो वा देशको आर्थिक/राजनीतिक वातावरण बिग्रियो भने सेयरको मूल्य ह्वात्तै घट्न सक्छ। त्यसैले कुनै पनि कम्पनीको सेयरमा आँखा चिम्लेर लगानी गर्नुको साटो कम्पनीको वित्तीय विवरण, व्यवस्थापन, नाफाको स्थिति र भविष्यको योजना अध्ययन गरेर मात्र निर्णय लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।
अन्ततः, आधुनिक युगमा आफ्नो बचतलाई महँगी (Inflation) भन्दा छिटो बढाउने र दीर्घकालीन रूपमा वित्तीय स्वतन्त्रता (Financial Freedom) हासिल गर्ने एउटा उत्तम माध्यम सेयर बजार हो। धैर्यता, निरन्तर अध्ययन र सही जोखिम व्यवस्थापनका साथ प्रवेश गर्ने हो भने सेयर बजारले थोरै लगानीबाट पनि भविष्यमा ठूलो सम्पत्ति सिर्जना गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
